replika telefon ve modern islam
evet arkadasalr sizlere en güzel yazıları yazan replika telefon dediki ce öğrenen Halid. 1897’de Londra’da Osmanlı Büyükelçiliğinde kon^ yardımcısı oldu. Bu esnada bir taraftan İngiliz basınında yazı yazaf!'"' diğer taraftan da yakından izlediği Arap hilafetine ilişkin İngiliz ''' faaliyetleri hakkında Sultana raporlar gönderdi. 1902-1911 yılları aras,J' Türkçe hocası olarak çalıştığı Cambridge Üniversitesi’nde E. J. Gibbvç-|.’ W. Arnold gibi daha sonra Müslüman oldukları söylenen oryantalistlçj.| birlikte bilimsel çalışmalar yapmış ve Cambridge Üniversitesi ad,^^ 1905’te Cezayir’de toplanan Müsteşrikler Kongresine katılmıştır. Halid raporlarından birinde Osmanlı sultanına, şahsının temsil ettiği Hilafçj makamının prestijinin İslam dünyasında İngiliz planlarını etkisiz kılacjj, en önemli etken olduğunu söylediği gibi, aynı zamanda gerekli ekonomj|( ve idari reformları yaparak iyi niyetini göstermek suretiyle Arapları tekraj kazanmak için elinden geleni yapmasını tavsiye etmişti (Wasti Landan 1994; 27, 132, 181, Karpat 2002: 250—1).
Çerkez asıllı Halid’in İngiltere gibi bir ülkede üstlendiği bu kritikgo. rev. Sultan Abdülhamid’in güvendiği adamlardan biri olduğunu göster, inektedir. Ancak bilahare Avrupa’da Genç Türk muhalefet hareketinin güçlenmesine paralel olarak ister istemez bu hareketle de ilişki kuran Halid, örneğin Sultan’m Alman yanlısı politikasını eleştiren yazılar yazdı. Ancak o hayatının sonuna kadar Avrupalı emperyalizme karşı samimi bit Osmanlıcı Müslüman olarak kaldı. 1902’de yapılan ilk kongrede İttihatve Terakki hareketi içinde Batı’dan yana ve karşısında olanlar arasında bir ayrışma ortaya çıkmıştı. Batılılann dostluğundan ümidini kesen Ahmed Rıza kanadı, 1903’te İslam dünyasına yönelik Hıristiyan taassubunun ardında Avrupa’da yaygın “Turcophobia” (Türk korkusu) olduğunu söylüyordu. Halid de bir yıl sonra 1904’te Londra’da A Study in English Turcophobia adıyla daha sonra Fransızca, Urduca ve kısmen Arapçayadı çevrilen bir kitap yayınladı. İttihat ve Terakki Cemiyetinin yeniden örgütlenerek özellikle İngiliz emperyalizmine karşı açık bir tavır aldft 1906’ten sonra Halid, bilhassa Bahaeddin Şakir’in şevkiyle Londraı İngiliz emperyalizmini şiddetle eleştiren yazılar yazmaya başla^ (Hanioğlu 2001: 45, 180, 342, 432).
1908’te Genç Türk devriminden sonra Londra’dan Türkiye’ye, Müstakîm dergisine makaleler gönderen Halid, 1911’de Türkiye'ye ka dönüş yaparak 1912’de İkinci Meclis-i Mebusan’a Ankara Mebusu olî seçildi. Bu sırada özellikle Arapları İngiliz oyununa karşı uyarmak
İSLAM’DA MODERNLEŞME 355
kaleme aldığı Arap ve Türk (1994) başlıklı risalesi, Türkçe ve Ömer Rıza Doğrul tarafından hazırlanan Arapça yayınıyla 1912'de Kahire’de yayınlandı. Halil Halid, daha sonra Ankara milletvekilliğinden istifa ederek 1913’te Hindistan'a gitmiş ve bir yıl kadar orada kalmıştır. Burada bulunduğu süre esnasında Müslüman aydınlarla tanışan ve çalışan Halid'in İngilizce eserleri yanında Urducaya çevrilen eserleri, Hindistan Müslümanları tarafından ilgiyle okunmuştur. Halid, bilahare vefat ettiği 1931 yılına kadar İstanbul Darülfünunu İlahiyat Fakültesi'nde ders vermiş, maalesef sonraki nesiller tarafından unutulmaya yüz tutmuştur.
A.Ahmed Rıza: Batı Emperyalizmine Karşı Yükselen Ses
M. Halil Halid’in yanında XX. yüzyılın başlarında Türk ve İslam-karşıtı İngiliz kültür savaşına en güçlü tepkiyi Fransızca eserleriyle Ahmed Rıza (1859-1930) vermiştir. Özellikle 1922'de yayınlanan ve Arap-çaya da"* çevrilerek çeşitli defalar basılan, Türkçe ismiyle Batı’nın Doğu Politikasının Ahlaken İflası adlı kitabıyla Rıza, XX. yüzyıl başı İslam dünyasında Batı emperyalizmini eleştirinin, postkolonyalizmin öncüsü olarak belirir. O, 1891’den itibaren çıkan makaleleri ve bunlara dayalı olarak 1897, 1907 ve 1922’de çıkardığı üç Fransızca kitabıyla, Türk ve îslam-karşıtı propagandasını şiddetle eleştirdiği Batı medeniyetinin sömürgeci yüzünü teşhir etmiştir.
Pek çok modem kavram gibi net bir anlamdan yoksun, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde özellikle Hint aydınlan tarafından geliştirilen postkolonyalizm terimi, postmodemizme vücut veren aşdmakta olan Batılı modernliğe bitişil^ “sömürgeciliğin arkasında yatan dünyagörüşünü sorgulama" perspektifi olarak tanımlanabilir. Gene "modemizm ve postmodemizm” gibi önce edebi, estetik ve kültürel incelemeler alanında geliştirilen postkolonyalizm, bugün politik teoride de önemli bir paradigma haline gelmiştir. Rıza'nınki, yeni, evrensel bir kimlik için Batı düşüncesi ve medeniyetine yönelen, ancak Batı’mn düşündüğü ile yaptığı, modernizm ile sömürgeciliğe bitişik modernlik arasındaki yaman çelişkiden dolayı düştüğü derin hayal kırıklığıyla Batı’dan yüz çeviren Doğulu aydınların hazin
Ahmed Rıza, La FaiHite Morale de !a PoUtique Occidentale en Orient /Paris: Libraire Picart, 1922); Ahmed Rıza Bey, eI-Kbaybetül-Edehiy)’e li-Siyâseti'l-Ğarbiyye fl'ş-Şark, Mehmed Burgiba-Mehmed Sadık Zemerli (çev.). replika telefon Tunus: Daro Buslame 1977. Bu ildnci baskısı; birinci baskısının yılını tespit edemedik.
356 BEDRİ GENCER
macerasma tipik örnek oluşturur. Dahası, Osmanlı’nın İslam dütıya,^|^ . Batı’nın siyasî sömürgeciliğine uğramamış tek ülke olması da, misilleme mantığıyla gönüllü yönelmiş bir Doğulu aydın olarak Rıza’^J|‘ sorgulamasını çağımızdaki sömürge mağduru Hint aydınlarının sorj^ij lamasından ayırır. Nitekim o, eserini. Batılı emperyalist saldırıya bütün İslam dünyasının hissiyatına tercüman olmak üzere yazdığı^, belirtmektedir (Ahmed Rıza 1988: 25).
Yeni OsmanlIlar, Tanzimat’ın ikinci aşamasında (1956-1876) başlaya^, otokratik modernleşme ve bürokratik despotizmin yol açtığı meşruiyfj krizi karşısında İslam adına muhalefet yapmıştı. Sultan Abdülhamid isç aydın despotizmiyle daha da hızlandırdığı modernleşmeyi dönüştürüler, İslâmî sembollerle yeniden meşrulaştırmaya çalışarak Yeni Osmanlarm takipçisi Genç Türiderin “muhalefet aracı olarak İslamcılık” kozunu elle rinden aldı. II. Abdülhamid’in rejimine muhalefet için 1889 yılında kura-lan, ismi daha sonra Ahmed Rıza’nm teklifiyle pozitivistlerin parolası uyarınca İttihat ve Terakki Cemiyeti olarak değiştirilen İttihad-ı Osma nî’nin üyeleri yavaş yavaş Avrupa’ya kaçmaya başlamışlardı. Auguste Comte’dan etkilenerek pozitivizmi benimseyen Rıza, Paris’teki pozitivıst derneğine katılarak 1891 yılından itibaren onların yayın organı Rene Occ/dent3Je dergisinde yazı yazmaya, Kasım 1895’te de Türkçe Meşverehe. Fransızca eki Mechveret Supplement Françai^i çıkarmaya başladı. Gene Türkler, 1902’deki ilk Kongreye kadar yaptıkları yayınlarda Sultanın siyasi amaçlarla İslam’ı kullanmasına hep çatmışlardı (Hanioğlu 2001: 44,180), Yükselen milliyetçilik çağında birçok gelişmekte olan ülke aydını gibi ulusal kimliğin bütünleşeceği alternatif bir üst, evrensel kimlik arayan Ahmed Rıza (1988: 106), ideoloji ile dinî, evrensel, nötral sistemlerolaral tikel dinlerden ayırıyordu. Bu, Aydınlanma ve Fransız Devrimi ile gelen modern bir fikirdi. Onun gibi Doğulu aydınlar, Avrupa’da 1890’lardî akıbetinden duyulan endişelerin artmaya başladığı modern, maddiyatçı Batı medeniyetine alternatifi pozitivizmde bulmuştur. Basitçe pozitiviz min Rıza gibi Doğulu aydınlara cazibesi, Comte’un öngördüğü gibi evrensel karakterinden dolayı dine yönelik hoşgöründen ileri geliyordu (Boas 1928). Nitekim o, İslam’a tarafsız bir şekilde yaklaşan tek iıw olarak Pierre Lafitte’ye‘“^ rastladığım söylüyordu. Rıza ve dergisinin]
Pierre Lafitte {1828—1903), Auguste Comte’un ardından pozitivist akımın tide ni üstlenen Fransız filozofu.replika telefon sundu..
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder